Kancelaria Bovis, specjalizująca się w prawie oświatowym, przygląda się projektowi ustawy MEN, który przewiduje istotną zmianę: obowiązki ucznia mają zostać opisane wprost w ustawie w postaci zamkniętego katalogu dziesięciu elementów. Projekt jest obecnie na etapie opiniowania i nie wiadomo, czy i w jakiej formie wejdzie w życie. Poniżej przedstawiamy szczegółową analizę planowanych regulacji – ich zakresu, struktury i praktycznych konsekwencji dla szkół oraz organów prowadzących.
Zamknięty katalog obowiązków ucznia – na czym polega zmiana?
Kluczową zmianą w projekcie ustawy jest zastąpienie dotychczasowego modelu, w którym szkoła mogła samodzielnie rozszerzać obowiązki ucznia w statucie, modelem opartym na zamkniętym katalogu ustawowym.
Co oznacza zamknięty katalog w praktyce?
Zamknięty katalog oznacza, że szkoła nie będzie mogła w statucie dopisywać nowych, dodatkowych obowiązków wykraczających poza te wskazane w ustawie. Statut nadal będzie mógł doprecyzowywać sposób wykonywania niektórych obowiązków, opisywać zasady organizacyjne i procedury. Jednak nie będzie mógł tworzyć kolejnych, nowych obowiązków, których nie da się jednoznacznie przypisać do ustawowego katalogu.
To fundamentalna zmiana w relacji między ustawą a statutem szkoły.
10 obowiązków ucznia według projektu ustawy
Nowy katalog obowiązków ucznia składa się z dziesięciu elementów. Poniżej omówienie każdego z nich.
1. Przestrzeganie przepisów regulujących pracę i organizację szkoły
Uczeń ma obowiązek przestrzegania prawa powszechnie obowiązującego, statutu szkoły lub placówki oraz innych wewnętrznych aktów prawnych obowiązujących w danej szkole. Jest to obowiązek „ramowy” – dotyczy podporządkowania się zasadom funkcjonowania szkoły, o ile są legalnie ustanowione i zgodne z prawem.
2. Poszanowanie praw i wolności innych członków społeczności szkolnej
Uczeń ma powstrzymywać się od działań naruszających cudze prawa, wolności, prywatność, godność, bezpieczeństwo czy równe traktowanie. Obowiązek odnosi się do relacji z innymi osobami przebywającymi w szkole lub placówce.
3. Zachowywanie się zgodnie z normami społecznymi
Obowiązek obejmuje zajęcia na terenie szkoły i poza nim. Dotyczy zatem przerw, uroczystości, imprez, wyjść grupowych i wycieczek. Nie kończy się na lekcji w budynku szkoły – obejmuje też aktywności organizowane przez szkołę poza jej terenem.
4. Ubiór zgodny z normami społecznymi i regulacjami dotyczącymi mundurka
Uczeń ma obowiązek ubierania się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi. Jeżeli w danej szkole wprowadzono jednolity strój, uczeń ma obowiązek nosić go na terenie szkoły lub placówki. Projekt wyraźnie wskazuje granice: niedozwolone jest noszenie stroju nawołującego do nienawiści, dyskryminującego, sprzecznego z prawem albo stwarzającego zagrożenie dla bezpieczeństwa. Ten punkt stanowi bezpośrednią podstawę do reagowania na strój uznany za niebezpieczny lub naruszający prawa innych.
5. Strój i wygląd na zajęciach wymagających BHP
Uczeń ma obowiązek przestrzegania zasad stroju i wyglądu określonych w statucie szkoły w odniesieniu do zajęć wychowania fizycznego oraz zajęć w warsztatach, laboratoriach i pracowniach szkolnych. Zasady te muszą być zgodne z normami społecznymi i uzasadnione koniecznością zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków. W praktyce chodzi o strój sportowy, obuwie, związanie włosów, brak elementów mogących powodować urazy czy odzież ochronną. Kluczowe jest, że szkoła musi je opisać w statucie i uzasadniać bezpieczeństwem oraz higieną.
6. Korzystanie z telefonów komórkowych i urządzeń elektronicznych
Uczeń ma obowiązek przestrzegania warunków wnoszenia i korzystania z telefonów komórkowych oraz innych urządzeń elektronicznych. Projekt dopuszcza model „warunków” (np. kiedy i gdzie wolno używać) albo model „zakazu”. W obu przypadkach zasady muszą wynikać ze statutu, a nie wyłącznie z doraźnych poleceń.
7. Kultura osobista i szacunek wobec innych
Obowiązek obejmuje kulturę osobistą, język, sposób odnoszenia się do rówieśników i pracowników szkoły. Dotyczy zatem zakazu upokarzania, ośmieszania czy agresji słownej.
8. Uczęszczanie na zajęcia edukacyjne
Uczeń ma obowiązek uczęszczania na zajęcia. Nieobecność usprawiedliwia uczeń, a w przypadku ucznia niepełnoletniego – jego rodzice, przy podaniu powodu. Usprawiedliwienie ma nastąpić w terminie i formie określonych w statucie szkoły.
9. Przygotowywanie się do zajęć i udział w formach sprawdzania osiągnięć
Uczeń ma obowiązek udziału w sprawdzianach, kartkówkach, odpowiedziach, projektach i innych formach weryfikacji wiedzy. Obowiązuje go również ogólna powinność bycia przygotowanym do pracy na lekcji.
10. Poszanowanie praw autorskich
Uczeń ma obowiązek poszanowania praw autorskich cudzych utworów. Dotyczy to zakazu plagiatu, kopiowania cudzych prac i podpisywania ich własnym nazwiskiem, nieuprawnionego używania tekstów, grafik, nagrań oraz materiałów w pracach szkolnych.
Rola statutu szkoły po zmianie przepisów
Projekt precyzuje, jak ma wyglądać rola statutu szkoły. Statut ma zawierać szczegółowe rozwiązania organizacyjne związane ze sposobem realizacji wybranych obowiązków. Dotyczy to w szczególności:
- zasad stroju i wyglądu w sytuacjach wymagających BHP (wychowanie fizyczne, pracownie, laboratoria),
- zasad dotyczących telefonów i urządzeń elektronicznych,
- procedury usprawiedliwiania nieobecności (forma i terminy).
Jednocześnie statut nie może tworzyć dodatkowych obowiązków wykraczających poza ustawowy katalog. Rola statutu staje się zatem ściśle wykonawcza i organizacyjna – nie prawotwórcza.
Nieusprawiedliwione nieobecności – nowe progi ustawowe
Projekt wiąże obowiązek uczęszczania na zajęcia z bardziej precyzyjną definicją niespełniania obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki. Ustawa ma wskazywać progi, po przekroczeniu których nieobecności kwalifikuje się jako niespełnianie obowiązku:
| Okres | Próg nieusprawiedliwionych nieobecności |
|---|---|
| Jeden miesiąc | Co najmniej połowa dni zajęć |
| Rok szkolny | Co najmniej jedna czwarta dni zajęć |
Porządkuje to granicę, od której sytuacja przestaje być wyłącznie kwestią szkolnej dyscypliny i staje się formalnie niespełnianiem obowiązku w rozumieniu ustawy.
Środki wychowawcze i kary – stopniowe egzekwowanie obowiązków
Projekt przewiduje stopniowe egzekwowanie obowiązków ucznia. W pierwszej kolejności stosuje się środki oddziaływania wychowawczego:
- po pierwsze uwagi ustne,
- pisemne informacje o zachowaniu,
- przeproszenie osoby pokrzywdzonej,
- przywrócenie stanu poprzedniego,
- prace porządkowe na rzecz szkoły.
Dopiero gdy takie środki są niewystarczające, możliwe jest sięganie po kary. Katalog kar obejmuje:
- upomnienie pisemne,
- naganę pisemną,
- naganę pisemną z ostrzeżeniem o surowszych konsekwencjach,
- wniosek do kuratora o przeniesienie ucznia objętego obowiązkiem szkolnym do innej szkoły,
- skreślenie z listy uczniów – w odniesieniu do uczniów nieobjętych obowiązkiem szkolnym.
Projekt dopuszcza również czasowe ograniczenie udziału ucznia w wybranych wydarzeniach kulturalnych, sportowych lub rozrywkowych, jeśli nie są one elementem realizacji podstawy programowej. Ograniczenie może trwać maksymalnie do kilku miesięcy i nie dłużej niż do końca roku szkolnego.
Gwarancje proceduralne przy wymierzaniu kar
Projekt przewiduje gwarancje proceduralne związane z wymierzaniem kar. Należą do nich:
- obowiązek wysłuchania ucznia,
- możliwość przedstawienia wyjaśnień przez ucznia,
- dodatkowe kroki po stronie organów szkoły w sprawach najpoważniejszych (np. udział rady pedagogicznej, opinie odpowiednich organów),
- możliwość odwołania się od rozstrzygnięcia w określonym terminie.
Gwarancje te określają, w jaki sposób szkoła ma reagować na naruszanie obowiązków i wyznaczają granice arbitralności.
Obowiązki ucznia a ocenianie zachowania
Projekt wiąże katalog ustawowych obowiązków ucznia z oceną zachowania. Zachowanie ucznia będzie oceniane przez pryzmat stopnia respektowania tych obowiązków, obok przestrzegania zasad współżycia społecznego i norm etycznych. Obowiązki z ustawowego katalogu mają stać się jednym z fundamentów oceniania zachowania.
Konsekwencje dla statutów szkół – czas na przygotowania
Jeśli projekt ustawy wejdzie w życie, szkoły będą zobowiązane do dostosowania swoich statutów do nowych regulacji. W szczególności konieczne będzie usunięcie obowiązków ucznia wykraczających poza ustawowy katalog oraz doprecyzowanie postanowień dotyczących stroju na zajęciach BHP, zasad korzystania z urządzeń elektronicznych i procedur usprawiedliwiania nieobecności. Kancelaria Bovis już teraz analizuje zakres niezbędnych zmian i przygotowuje się do kompleksowego wsparcia szkół i organów prowadzących w procesie aktualizacji statutów. Warto podkreślić, że projekt jest aktualnie na etapie opiniowania – jednak dyrektorzy i organy prowadzące powinni śledzić jego dalsze losy.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
1. Ile obowiązków ucznia przewiduje projekt ustawy MEN?
Projekt przewiduje zamknięty katalog dziesięciu obowiązków ucznia. Obejmują one m.in. przestrzeganie przepisów szkoły, poszanowanie praw innych, uczęszczanie na zajęcia, przestrzeganie zasad dotyczących ubioru i urządzeń elektronicznych oraz poszanowanie praw autorskich.
2. Czy Kancelaria Bovis może pomóc w dostosowaniu statutu szkoły do nowych przepisów?
Tak. Kancelaria Bovis specjalizuje się w prawie oświatowym i już teraz przygotowuje się do wsparcia szkół w zakresie niezbędnych zmian statutowych, gdyby projekt ustawy wszedł w życie. Zachęcamy do kontaktu w celu omówienia indywidualnej sytuacji placówki.
3. Czy szkoła będzie mogła dodawać własne obowiązki ucznia w statucie?
Nie. Projekt zakłada, że statut nie będzie mógł tworzyć nowych obowiązków wykraczających poza ustawowy katalog. Statut zachowa jednak rolę organizacyjną – będzie mógł doprecyzowywać sposób realizacji obowiązków ustawowych.
4. Jak projekt definiuje niespełnianie obowiązku szkolnego przez nieobecności?
Projekt wskazuje dwa progi. Niespełnianie obowiązku w skali miesiąca to nieusprawiedliwione nieobecności na co najmniej połowie dni zajęć. W skali roku szkolnego – nieobecności na co najmniej jednej czwartej dni zajęć. Kancelaria Bovis zwraca uwagę, że te progi mają istotne znaczenie prawne i proceduralne dla dyrektorów szkół.
5. Jakie kary może wymierzyć szkoła za naruszenie obowiązków ucznia?
Projekt przewiduje stopniowe egzekwowanie – najpierw środki wychowawcze, następnie kary. Katalog kar obejmuje upomnienie pisemne, naganę pisemną, naganę z ostrzeżeniem oraz – w zależności od statusu ucznia – wniosek o przeniesienie do innej szkoły lub skreślenie z listy uczniów.
6. Czy projekt ustawy jest już obowiązującym prawem?
Nie. Projekt jest obecnie na etapie opiniowania. Kancelaria Bovis zaleca jednak śledzenie prac legislacyjnych, gdyż ewentualne wejście w życie nowych przepisów będzie wymagało od szkół i organów prowadzących konkretnych działań dostosowawczych.
7. Jak obowiązki ucznia będą powiązane z oceną zachowania?
Obowiązki z ustawowego katalogu mają stać się jednym z fundamentów oceniania zachowania. Zachowanie ucznia będzie oceniane przez pryzmat stopnia respektowania tych obowiązków, obok przestrzegania zasad współżycia społecznego i norm etycznych.
8. Czy Kancelaria Bovis może wesprzeć szkołę w opracowaniu zasad korzystania z telefonów?
Tak. Kancelaria Bovis oferuje wsparcie w zakresie redagowania postanowień statutowych dotyczących urządzeń elektronicznych – zarówno w modelu „warunków” korzystania, jak i modelu „zakazu”, zgodnie z planowanymi regulacjami ustawowymi.
Skontaktuj się z Kancelarią Bovis
Projekt ustawy o obowiązkach ucznia może istotnie zmienić funkcjonowanie szkół w Polsce. Dlatego warto być przygotowanym już teraz. Kancelaria Bovis oferuje kompleksowe doradztwo prawne dla dyrektorów szkół, organów prowadzących i nauczycieli w zakresie prawa oświatowego.
Jeżeli chcesz uporządkować dokumenty szkolne pod kątem rozwiązań opisanych w projekcie, skontaktuj się z Kancelarią Bovis. Warto pomyśleć o tym wcześniej. Kancelaria Bovis już teraz przygotowuje się na komplesowe wsparcie szkół w związku z planowanymi zmianami.
Zachęcamy do śledzenia naszego profilu na Facebooku oraz dołączenia do naszej grupy, aby być na bieżąco z najnowszymi wskazówkami i rekomendacjami ekspertów.
Broszura o projekcie ustawy o prawach i obowiązkach ucznia dla rodziców i nauczycieli